3 Temmuz 2020 Cuma

Kudüs / Yeruşalim


Yeruşalim, İslam dünyasında bilinen adıyla Kudüs; yegane tarihsel bir kültür mirası. İnsanlığın temel ihtiyaçlarını karşılayabilecek ve özgürlükleri uğruna savaşmayı göze alabilecek hâle geldiğinde kurulan, dünya tarihinin cansız tanığı. Üzerinde ilk yerleşimlerin MÖ 2600'lerde kurulduğu sanılan Yeruşalim'de Tanah'ta anlatıldığı üzere Peygamber Musa ve takipçileri Tanrı tarafından kendilerine müjdelendiği iddiasıyla düzenli yerleşimler kurdular. En parlak dönemini Kral Süleyman zamanında yaşayan kent Roma Devrine kadar iç iktidar hesaplaşmaları ile mücadele etti. Roma İmparatorluğu kurulduktan kısa bir süre sonra Yeruşalim'i işgal edip, Yahudiye Eyaleti'ni kurdu.


Nasıralı İsa önderliğinde teşkillenen İsevî cemaati, Yeruşalim'de taraftar topladı ve hem Musevî Yahudiler hem de Romalılar ile çatıştı. Roma, bu davranışlardan dolayı otoriteyi tesis için hem İsevî hem de Musevî Yahudileri cezalandırdı, insan onuruna yakışmayan müeyyideler Yahudiye Valisi Pontius Pilatus tarafından uygulandı. Pilatus'un zorbalığından İncil'in bölümlerinde de bahsedilir.
İsa sonrasında Hristiyanlar için de kutsal bir nitelik taşıyan Yeruşalim, Roma İmparatorluğu MS 4. yüzyılda Hristiyanlığı benimsediğinde, artık Hristiyanlar tarafından yönetiliyordu.


Peygamber Muhammed'in İslâm'ı ilânını takip eden yıllarda Halife Ömer Yeruşalim'i Arap-İslam Ordusu adına fethetti. Yeni bir yönetim, yeni bir kaos demekti ve Hristiyanların zulmüne rağmen Yeruşalim'de kalan Yahudiler dünyanın dört bir yanına dağıldı. Aziz şehir Yeruşalim için Hristiyanlar ve Müslümanlar Haçlı Seferleri başta olmak üzere pek çok kez savaştılar. 12. yüzyılda kısa bir süre Hristiyan egemenliğine giren Yeruşalim, Müslüman Komutan Selahaddin Eyyubî tarafından geri alındı.
Yeruşalim çeşitli Müslüman-Arap yönetimler altında kaldıktan sonra 1517 yılında Mısır Seferi sonucunda Osmanlılar tarafından ele geçirildi. Türkler için de dinî anlam ifade eden bu şehir, ne var ki onlar tarafından asla anayurt olarak benimsenmedi; Yeruşalim Osmanlı yönetimi altındayken Arapça kaynaklı Kudüs ismiyle anılmaya devam etti ve yerel halkı Araplar oluşturdu.


Fransız İhtilâli sonrası dünyada artan milliyetçilik dalgasından diasporadaki Yahudiler de etkilendi. Yeruşalim, 19. yüzyılda Yahudi kanaat önderi Theodor Herzl (İbranice: Binyamin Ze'ev) girişimiyle toplanan Siyonist Kongre tarafından kurtarılması amaçlanan Yahudi toprağı olarak tanındı. Çeşitli kaynaklarca Siyonistlerin Osmanlı Hükümdarı Padişah II. Abdülhamit ile bağımsız İsrail'in kurulması için görüştüğü, taleplerinin reddedildiği iddia edilmektedir.
Siyonist Kongre'nin teşvikleriyle on binlerce Yahudi Kenân Diyarına, bilhassa Haifa ve Yeruşalim'e yerleştiler.


Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Ordusu 9 Aralık 1917'de İngilizler ile girdiği muharebede yenildi ve Yeruşalim'den çekildi. 11 Aralık 1917'de, İngiliz Kara Kuvvetleri Yeruşalim'i tam denetim altına aldı. Balfour Deklarasyonu yanlısı İngiliz siyasetçilerin desteğiyle, savaş sonrası kurulan BK Filistin Mandası ilk yıllarında Avrupa'dan gelmek isteyen Yahudilere karşı koymasa da Arapların artan talepleri neticesinde Yahudi göçlerini sınırladı. Bunun üzerine bölgede Yahudi bağımsızlığını savunan birçok ulusal örgüt kuruldu, bu örgütler zaman-zaman Arap örgütleriyle çatıştı. 
İkinci Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında Holokost'tan kaçmak isteyen Yahudiler tarihî topraklarına sığındı. Faşizmin kesin yenilgisiyle biten savaşın ardından Birleşik Krallık kolonilerini serbest bırakma politikası izledi ve 14 Mayıs 1948'de Filistin Mandası'nı dağıttı. Aynı gün, David Ben-Gurion tarafından İsrail Devleti'nin Kuruluşu ilan edildi. Başlangıçta yalnızca Batı Kudüs'te kontrol sağlayan İsrail, 1967 Arap-İsrail Savaşı akabinde Doğu Kudüs'ü (antik kent) kontrol altına aldı ve Yeruşalim'i İsrail'in bölünmez ve değişmez başkenti olarak ilân etti.
Yeruşalim, 1967'den bu yana tamamen İsrail yönetimindedir. 


Günümüzde Hamas vb. radikal İslamcı ve Arap milliyetçisi örgütler Yeruşalim'deki İsrail askerlerine ve Yahudi yerleşimlerine saldırılar düzenlemektedir ancak Yeruşalim'de günlük hayat geçmişe kıyasla çok daha iyi durumda; Yeruşalim'de yaşananları Instagram'da jerusalem_city ve stateofisrael resmî hesaplarından takip edebilirsiniz. Gelecekte, İsrail'deki Arap Sorununu derinlemesine inceleyen bir makale ile yeniden görüşmek dileğiyle.